چهار فصل خدا در آسمان/محمدحسین ایراندوست

بسمه تعالی

عنوان درس: انسان شناسی در اسلام

رشته علوم تربیتی- دانشگاه آزاد اسلامی واحدقم

تعداد واحد: 2 نظری

درس اول: انسان در جهان بيني اسلامي

(منبع: شهید مطهری، انسان در قرآن، انتشارات حکمت)

انسان در جهان بيني اسلامي داستاني شگفت دارد . انسان اسلام تنها يك‏ حيوان مستقيم القامه كه ناخني پهن دارد و با دو پا راه مي‏رود و سخن‏ مي‏گويد نيست ، اين موجود از نظر قرآن ژرف‏تر و مرموزتر از اين است كه‏ بتوان آن را با اين چند كلمه تعريف كرد . قرآن انسان را مدحها و ستايشها كرده و هم مذمتها و نكوهشها نموده است‏ . عالي‏ترين مدحها و بزرگترين مذمتهاي قرآن درباره‏ء انسان است ، او را از آسمان و زمين و از فرشته برتر و در همان حال از ديو و جار پايان پست‏تر شمرده است . از نظر قرآن انسان موجودي است كه توانايي دارد جهان را مسخر خويش سازد و فرشتگان را به خدمت خويش بگمارد ، و هم مي‏تواند به‏ " اسفل سافلين " سقوط كند . اين خود انسان است كه بايد در باره‏ء خود تصميم بگيرد و سرنوشت نهايي خويش را تعيين نمايد . سخن خويش را از ستايشهاي انسان در قرآن تحت عنوان " ارزشهاي انسان‏ " آغاز مي‏كنيم .

ارزشهاي انسان

برابر سخن شهید مطهری در این کتاب 14 ارزش مهم برای انسان در قران ذکر شده است.به ترتیب عبارتنداز :

1-       انسان خليفه‏ی خدا در زمين است . در قرآن آمده است : " روزي كه خواست او را بيافريند ، اراده خويش را به فرشتگان اعلام‏ كرد . آنها گفتند : آيا موجودي مي‏آفريني كه در زمين تباهي خواهد كرد و خون خواهد ريخت ؟ او گفت : من چيزي مي‏دانم كه شما نمي‏دانيد "  . " اوست كه شما انسانها را جانشينهاي خود در زمين قرار داده تا شما را در مورد سرمايه‏هايي كه داده است در معرض آزمايش قرار دهد "

2-       ظرفيت علمي انسان بزرگترين ظرفيتهايي است كه يك مخلوق ممكن است‏ داشته باشد . در قرآن آمده است : " تمام اسماء را به آدم آموخت ( او را به همه‏ء حقايق آشنا ساخت ) . آنگاه از فرشتگان ( موجودات ملكوتي ) پرسيد : نامهاي اينها را بگوييد چيست . گفتند : ما جز آنچه تو مستقيما به ما آموخته‏اي نمي‏دانيم ( آنچه‏ را تو مستقيما به ما نياموخته باشي ما از راه كسب نتوانيم آموخت ) . خدا به آدم گفت : اي آدم ! تو به اينها بياموز و اينها را آگاهي ده . همينكه آدم فرشتگان را آموزانيد و آگاهي داد ، خدا به فرشتگان گفت : نگفتم كه من از نهانهاي آسمانها و زمين آگاهم ( مي‏دانم چيزي را كه حتما نمي‏دانيد )  هم مي‏دانم آنچه را شما اظهار مي‏كنيد و آنچه را پنهان‏ مي‏داريد ؟ "

3-       او فطرتي خدا آشنا دارد ، به خداي خويش در عمق وجدان خويش آگاهي‏ دارد . همه‏ء انكارها و ترديدها ، بيماريها و انحرافهايي است از سرشت‏ اصلي انسان . در قرآن آمده است : " هنوز كه فرزندان آدم در پشت پدران خويش بوده ( و هستند و خواهند بود ) خداوند ( با زبان آفرينش ) آنها را بر وجود خودش گواه گرفت و آنها گواهي دادند "  " چهره‏ء خود را به سوي دين نگه‏دار ، همان كه سرشت خدايي است و همه‏ء مردم را بر آن سرشته است "

4-       در سرشت انسان علاوه بر عناصر مادي كه در جماد و گياه و حيوان وجود دارد ، عنصري ملكوتي و الهي وجود دارد . انسان تركيبي است از طبيعت و ماوراي طبيعت ، از ماده و معني ، از جسم و جان . " آن كه هر چه را آفريد نيكو آفريد و آفرينش انسان را از گل آغاز كرد ، سپس نسل او را از شيره‏ء كشيده‏اي كه آبي پست است قرارداد ، آنگاه او را بياراست و از روح خويش در او دميد "

5-      آفرينش انسان ، آفرينشي حساب شده است ، تصادفي نيست . انسان‏ موجودي انتخاب شده و برگزيده است . در قرآن آمده است : " خداوند آدم را بر گزيد و توبه‏اش را پذيرفت و او را هدايت كرد "

6-        او شخصيتي مستقل و آزاد دارد ، امانتدار خداست ، رسالت و مسؤوليت دارد ، از او خواسته شده است با كار و ابتكار خود زمين را آباد سازد و با انتخاب خود يكي از دو راه سعادت و شقاوت را اختيار كند . در قرآن آمده است : " همانا امانت خويش را بر آسمان و زمين و كوه‏ها عرضه كرديم ، همه از پذيرش آن امتناع ورزيدند و از قبول آن ترسيدند ، اما انسان بار امانت‏ را به دوش كشيد و آن را پذيرفت . همانا او ستمگر و نادان بود " . " ما انسان را از نطفه‏اي مركب و ممزوج آفريديم تا او را مورد آزمايش‏ قرار دهيم ، پس او را شنوا و بينا قرار داديم . همانا راه را به او نموديم ، او خود يا سپاسگزار است و يا كافر نعمت . ( يا راه راست را كه نموديم خواهد رفت و به سعادت خواهد رسيد و يا كفران نعمت كرده ، منحرف مي‏گردد "

7-      او ازيك كرامت ذاتي و شرافت ذاتي بر خوردار است ، خدا او را بر بسياري از مخلوقات خويش برتري داده است . او آنگاه خويشتن واقعي خود را درك و احساس‏مي‏كند كه اين كرامت و شرافت را در خود درك كند و خود را برتر از پستيها و دنائتها و اسارتها و شهوترانيها بشمارد . " همانا ما بني آدم را كرامت بخشيديم و آنان را بر صحرا و دريا ( خشك و تر ) مسلط كرديم و بر بسياري از مخلوقات خويش برتري داديم "

8-       او از وجداني اخلاقي برخوردار است ، به حكم الهامي فطري زشت و زيبا را درك مي‏كند . " سوگند به نفس انسان و اعتدال آن ، كه ناپاكيها و پاكيها را به او الهام كرد "

9-      او جز با ياد خدا با چيز ديگر آرام نمي‏گيرد . خواستهاي او بي‏ نهايت است ، به هر چه برسد از آن سير و دلزده مي‏شود مگر آنكه به ذات‏ بي حد و نهايت ( خدا ) بپيوندد . " هماناتنها باياد او دلها آرام مي‏گيرد "  " اي انسان ! توبه سوي پرورد گار خويش بسيار كوشنده هستي و عاقبت او را ديدار خواهي كرد "  

10-  نعمتهاي زمين براي انسان آفريده شده است . در قرآن آمده است : " همانا اوست كه آنچه در زمين است براي شما آفريد " . " آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است مسخر او قرار داده است ( پس‏ او حق بهره‏گيري مشروع همه‏ء اينها را دارد "

11-   او را براي اين آفريد كه تنها خداي خويش را پرستش كند و فرمان‏ او را بپذيرد . پس او وظيفه‏اش اطاعت امر خداست . " همانا جن و انس را نيافريديم مگر براي اينكه مرا پرستش كنند "

12-   او جز در راه پرستش خداي خويش و جزبا ياد او خود را نمي‏يابد ، و اگر خداي خويش را فراموش كند خود را فراموش مي‏كند و نمي‏داند كه‏ كيست و براي چيست و چه بايد كند و كجا بايد برود . در قرآن آمده است : " همانا از آنان مباشيد كه خدا را فراموش كردند و خداوند خودشان را ازياد خودشان برد "

13-   او همينكه از اين جهان برود و پرده‏ء تن كه حجاب چهره‏ء جان است‏ دور افكنده شود ، بسي حقايق پوشيده كه امروز بر او نهان است بروي آشكار گردد . در قرآن آمده است : " همانا پرده را كنار زديم ، اكنون ديده‏ات تيز است "

14-   او تنها براي مسائل مادي كار نمي‏كند ، يگانه محرك او حوايج مادي‏ زندگي نيست . او احيانا براي هدفها و آرمانهايي بس علي مي‏جنبد و مي‏جوشد . او ممكن است كه از حركت و تلاش خود جزر رضاي آفريننده ، مطلوبي ديگر نداشته باشد . " اي نفس آرامش يافته ! همانا به سوي پرورد گارت باز گرد با خشنودي‏ متقابل : تو از او و او از تو خشنود "  . " خداوند به مردان و زنان با ايمان باغها و عده كرده است كه در آنها نهرها جاري است ، جاويدان در آنجا خواهند بود و هم مسكنهاي پاكيزه ، اما خشنودي خدا از همه‏ء اينها برتر و بالاتر است . آن است رستگاري بزرگ " . بنابر آنچه گفته شد از نظر قرآن انسان موجودي است برگزيده از طرف‏ خداوند ، خليفه و جانشين او در زمين ، نيمه ملكوتي و نيمه مادي ، داراي فطرتي خدا آشنا ، آزاد ، مستقل ، امانتدار خدا و مسؤول خويشتن و جهان ، مسلط بر طبيعت و زمين و آسمان ، ملهم به خير و شر ، و جودش از ضعف و ناتواني آغاز مي‏شود و به سوي قوت و كمال سير مي‏كند و بالا مي‏رود اما جز در بارگاه الهي و جز با ياد او آرام نمي‏گيرد ، ظرفيت‏ علمي و عملي‏اش نا محدود است ، از شرافت و كرامتي ذاتي بر خوردار است‏ ، احيانا انگيزه هايش هيچ گونه رنگ مادي و طبيعي ندارد ، حق بهره گيري‏ مشروع از نعمتهاي خدا به او داده شده است ولي در برابر خداي خودش و ظيفه دار است .

ضد ارزشها

برابر سخن شهید مطهری در قرآن کریم آنچه به عنوان ضد ارزش به انسان نسبت داده شده اند عبارتند از:

1- ستمگر و نادان: در قرآن آمده است:  " او بسيار ستمگر و بسيار نادان است "

2-   ناسپاس: در قرآن آمده است: " او نسبت به پروردگارش بسيار ناسپاس است "

3-   طغیان گر : در قرآن آمده است:" او آنگاه كه خود را مستغني مي‏بيند طغيان مي‏كند "

4-   شتابگر : در قرآن آمده است:    " او عجول و شتابگر است "

5-    جزع کننده و نالان: در قرآن آمده است:  " او هرگاه به سختي بيفتد و خود را گرفتار ببيند ، ما را در هر حال ( به يك پهلو افتاده و يا نشسته و يا ايستاده ) مي‏خواند . همينكه گرفتاري‏ را از او بر طرف كنيم گويي چنين حادثه‏اي پيش نيامده است "

6-    " او تنگ چشم و ممسك است "

7-     " او مجادله گرترين مخلوق است "

8-       " او حريص آفريده شده است "

9-       " اگر بدي به او رسد ، جزع كننده است و اگر نعمت به او رسد بخل‏ كننده است "

زشت يا زيبا ؟

 چگونه است ؟ آيا انسان از نظر قرآن يك موجود زشت و زيباست ، آن هم‏ زشت زشت و زيباي زيبا ؟ آيا انسان يك موجود دو سرشتي است : نيمي از سرشتش نور است و نيمي‏ ظلمت ؟ چگونه است كه قرآن ، هم او را منتها درجه مدح مي‏كند و هم منتها درجه مذمت ؟ ! حقيقت اين است كه اين مدح و ذم ، از آن نيست كه انسان يك موجود دو سرشتي است : نيمي از سرشتش ستودني است و نيم ديگر نكوهيدني ، نظر قرآن‏ به اين است كه انسان همه‏ء كمالات را بالقوه دارد و بايد آنها را به‏ فعليت برساند ، و اين خود اوست كه بايد سازنده و معمار خويشتن باشد . شرط اصلي وصول انسان به كمالاتي ك ه بالقوه دارد " ايمان " است . از ايمان ، تقوا و عمل صالح و كوشش در راه خدا بر مي‏خيزد ، به وسيله‏ء ايمان‏ است كه علم از صورت يك ابزار ناروا در دست نفس اماره خارج مي‏شود و به صورت يك ابزار مفيد در مي‏آيد . پس انسان حقيقي كه خليفة الله است ، مسجود ملائكه است ، همه چيز براي‏ اوست و بالاخرش دارنده‏ء همه‏ء كمالات انساني است ، انسان بعلاوه‏ء ايمان‏ است ، نه انسان منهاي ايمان . انسان منهاي ايمان ، كاستي گرفته و ناقص‏ است . چنين انساني حريص است ، خونريز است ، بخيل و ممسك است ، كافر است ، از حيوان پست‏تر است . در قرآن آياتي آمده است كه روشن مي‏كند انسان ممدوح چه انساني است و انسان مذموم چه انساني است . از اين آيات استنباط مي‏شود كه انسان فاقد ايمان وجدا از خدا انسان واقعي نيست . انسان اگر به يگانه حقيقتي كه با ايمان به او وياد او آرام مي‏گيرد بپيوندد ، دارنده‏ء همه‏ء كمالات است و اگر از آن حقيقت - يعني خدا - جدا بماند ، درختي را ماند كه از ريشه‏ء خويشتن جدا شده است . ما به عنوان نمونه دو آيه را ذكر مي‏كنيم : ﴿ و العصر 0 إن الانسان لفي خسر 0 إلا الذين آمنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر ﴾ سوگند به عصر ، همانا انسان در زيان است ، مگر آنان كه ايمان آورده و شايسته عمل كرده و يكديگر را به حق و صبر و مقاومت توصيه كرده‏اند . ﴿ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن و الانس ، لهم قلوب لا يفقهون بها و لهم‏ أعين لا يبصرون بها و لهم آذان لا يسمعون بها أولئك كالانعام بل هم أضل ﴾

" همانا بسياري از جنيان و آدميان را براي جهنم آفريده‏ايم ( پايان‏ كارشان جهنم است ) ، زيرا دلها دارند و با آنها فهم نمي‏كنند ، چشمها دارند و با آنها نمي‏بينند ، گوشها دارند و با آنها نمي‏شنوند . اينها مانند چهار پايان بلكه راه گم كرده‏ترند " .

موجود چند بعدي

از آنچه گفته شد معلوم شد كه انسان با همه‏ء وجوه مشتركي كه با ساير جاندارها دارد ، فاصله‏ء عظيمي با آنها پيدا كرده است . انسان موجودي‏ مادي - معنوي است . انسان با همه‏ء وجوه مشتركي كه با جاندارهاي ديگر دارد ، يك سلسله تفاوتهاي اصيل و عميق با آنها دارد كه هريك از آنها بعدي جدا گانه به او مي‏بخشد و رشته‏اي جدا گانه در بافت هستي او به شمار مي‏رود . اين تفاوتها در سه ناحيه است :

1-      ناحيه‏ء ادراك و كشف خود و جهان

2-       ناحيه‏ء جاذبه‏هايي كه بر انسان احاطه دارد

3-       ناحيه‏ء كيفيت قرار گرفتن تحت جاذبه‏ها و انتخاب آنها.

 اما در ناحيه‏ء ادراك و كشف و جهان . حواس حيوان راهي و وسيله‏اي است‏ براي آگاهي حيوان به جهان . انسان در اين جهت با حيوانهاي ديگر شريك‏ است و احيانا برخي حيوانات از انسان در اين ناحيه قوي ترند . آگاهي و شناختي كه حواس به حيوان و يا انسان مي‏دهد سطحي و ظاهري است ، به عمق‏ ماهيت و ذات اشياء و روابط منطقي آنها نفوذ ندارد . ولي در انسان نيروي‏ ديگري براي درك و كشف خود و جهان وجود دارد كه در جانداران ديگر وجود ندارد و آن نيروي مرموز تعقل است . انسان با نيروي تعقل ، قوانين كلي‏ جهان را كشف مي‏كند و براساس شناخت كلي جهان و كشف قوانين كلي طبيعت‏ ، طبيعت را عملا استخدام مي‏كند و در اختيار خويش قرار مي‏دهد . در بحثهاي‏ گذشته نيز اشاره به اين نوع شناخت كه مخصوص انسان است كرديم و گفتيم‏ مكانيسم شناخت تعقلي از پيچيده‏ترين مكانيسمهاي وجود انسان است . همين‏ مكانيسم پيچيده اگر درست مورد دقت قرار گيرد ، دروازه‏ء شگفتي است براي‏ شناخت خود انسان . انسان با اين نوع شناخت ، بسياري از حقايق را كه‏ مستقيما از راه حواس با آنها تماس ندارد كشف مي‏كند . شناخت انسان ما وراي محسوسات را ، بالاخص شناخت فلسفي خداوند ، وسيله‏ء اين استعداد مرموز و مخصوص آدمي صورت مي‏گيرد . اما در ناحيه‏ء جاذبه‏ها . انسان مانند جانداران ديگر تحت تأثير جاذبه‏ها و كششهاي مادي و طبيعي است ، ميل به غذا ، ميل به خواب ، ميل به امور جنسي ، ميل به استراحت و آسايش و امثال اينها او را به سوي ماده و طبيعت مي‏كشد . اما جاذبه‏هايي كه انسان را به خود مي‏كشد منحصر به اينها نيست ، جاذبه‏ها و كششهاي ديگر انسان را به سوي كانونهاي غير مادي ، يعني‏ اموري كه نه حجم دارد و نه سنگيني و نتوان آنها را با امور مادي سنجيد ، مي‏كشاند . اصول جاذبه‏هاي معنوي كه تا امروز شناخته شده و مورد قبول است‏ امور ذيل است :

1-      علم و دانايي

 انسان ، دانش و آگاهي را تنها از آن جهت كه او را بر طبيعت مسلط مي‏كند و به سود زندگي مادي اوست ، نمي‏خواهد . در انسان غريزه‏ء حقيقت جويي و تحقيق وجود دارد ، نفس دانايي و آگاهي براي‏ انسان مطلوب و لذت بخش است . علم گذشته از اينكه وسيله‏اي است براي‏ بهتر زيستن و براي خوب از عهده‏ء مسؤوليت برآمدن ، في حد نفسه نيز مطلوب بشر است . انسان اگر بداند رازي در وراي كهكشانها وجود دارد و دانستن و ندانستن آن تأثيري در زندگي او ندارد ، باز هم ترجيح مي‏دهد كه‏ آن را بداند . انسان طبعا از جهل فرار مي‏كند و به سوي علم مي‏شتابد . بنابراين ، علم و آگاهي يكي از ابعاد معنوي وجود انسان است .

2-       خير اخلاقي

پاره‏اي از كارها را انسان انجام مي‏دهد نه به منظور سودي از آنها و يا دفع زياني به وسيله‏ء آنها ، بلكه صرفا تحت تأثير يك سلسله عواطف كه‏ عواطف اخلاقي ناميده مي‏شود ، از آن جهت انجام مي‏دهد كه معتقد است‏ انسانيت چنين حكم مي‏كند . فرض كنيد انساني در شرايطي سخت ، در بياباني‏ و حشتناك قرار گرفته است ، بي آذوقه و بي وسيله ، و هر لحظه خطر مرگ‏ او را تهديد مي‏كند . در اين بين ، انساني ديگر پيدا مي‏شود و به او كمك‏ مي‏كند و او را از چنگال مرگ قطعي نجات مي‏بخشد . بعد اين دو انسان از يكديگر جدا مي‏شوند و يكديگر را نمي‏بينند . سالها بعد آن فردي كه روزي‏ گرفتار شده بود ، نجات دهنده‏ء قديمي خود را مي‏بيند كه به حال نزاري‏ افتاده است ، به يادش مي‏افتد كه روزي همين شخص او را نجات داده است‏ . آيا وجدان اين فرد در اينجا هيچ فرماني نمي‏دهد ؟ آيا به او نمي‏گويد كه‏ ياداش نيكي ، نيكي است ؟ آيا نمي‏گويد سپاسگزاري احسان كننده واجب و لازم است ؟ پاسخ مثبت است .

آيا اگر اين فرد به آن شخص كمك كرد ، وجدان انسانهاي ديگر چه مي‏گويد ؟ و اگر بي اعتنا گذشت و كوچكترين عكس العملي نشان نداد ، وجدانهاي‏ ديگر چه مي‏گويند ؟ مسلما در صورت اول وجدانهاي ديگر او را تحسين مي‏كنند و آفرين مي‏گويند ، و در صورت دوم ملامت مي‏كنند و نفرين مي‏گويند . اينكه وجدان آن انسان‏ حكم مي‏كند " پاداش احسان ، احسان است " ( 1 ) و هم اينكه وجدان‏ انسانها حكم مي‏كند كه " پاداش دهنده‏ء نيكي را به نيكي ، بايد آفرين‏ گفت و بي اعتنا را بايد مورد ملامت و شماتت قرار داد " از وجدان اخلاقي‏ ناشي مي‏شود و اين گونه اعمال را خير اخلاقي مي‏گويند . معيار بسياري از كارهاي انسان " خير اخلاقي " است ، و به عبارت ديگر ، بسياري از كارها را انسان به جهت " ارزش اخلاقي " انجام مي‏دهند نه‏ به جهت امور مادي . اين نيز از مختصات انسان است و مربوط است به‏ جنبه‏ء معنوي انسان و يك بعد از ابعاد معنويت اوست . ساير جانداران‏ هرگز چنين معياري ندارند ، براي حيوان ، خير اخلاقي مفهوم ندارد و ارزش‏ اخلاقي بي‏معني است .

پایان درس اول

سئوالات بعدا ارائه می شود