چهار فصل خدا در آسمان/محمدحسین ایراندوست

بسمه تعالی

عنوان درس: انسان شناسی در اسلام

رشته علوم تربیتی- دانشگاه آزاد اسلامی واحدقم

تعداد واحد: 2 نظری

درس دوم: جاذبه‏هاي معنوي

(منبع: شهید مطهری، انسان در قرآن، انتشارات حکمت)

در ادامه درس نخست پس از ذکر دو نوع جاذبه، اکنون  به ادامه جاذبه های معنوی انسان اشاره می کنیم.

1-      جمال و زيبايي

يك بعد ديگر از ابعاد معنوي انسان علاقه به جمال و زيبايي است . قسمت‏ مهمي از زندگي انسان را جمال و زيبايي تشكيل مي‏دهد . انسان جمال و زيبايي‏ را در همه‏ء شؤون زندگي دخالت مي‏دهد : جامه مي‏پوشد براي سرما و گرما ، به‏ همان اندازه هم ، به زيبايي رنگ و دوخت اهميت مي‏دهد ، خانه مي‏سازد براي سكونت ، و بيش از هر چيز به زيبايي خانه توجه دارد ، حتي سفره‏اي كه براي غذا خوردن پهن‏ مي‏كند و ظرفي كه در آن غذا مي‏ريزد و حتي ترتيب چيدن غذا در ظرفها و بر سفره همه روي اصول زيبايي است . انسان دوست دارد قيافه‏اش زيبا باشد ، نامش زيبا باشد ، جامه‏اش زيبا باشد ، خطش زيبا باشد ، خيابانش و شهرش زيبا باشد ، مناظر جلوي چشمش زيبا باشد و خلاصه مي‏خواهد هاله‏اي از زيبايي تمام زندگي اش را فرا گيرد . براي حيوان مسأله‏ء زيبايي مطرح نيست . براي حيوان آنچه مطرح است‏ محتواي آخور است ، اما اينكه آخور زيبا باشد يا نازيبا ، ديگر مطرح‏ نيست . براي حيوان پالان زيبا ، منظره‏ء زيبا ، مسكن زيبا و غيره مطرح‏ نيست .

2-      تقديس و پرستش

يكي از پايدارترين و قديمي‏ترين تجليات روح آدمي و يكي از اصيل‏ترين‏ ابعاد وجود آدمي ، حس نيايش و پرستش است . مطالعه‏ء آثار زندگي بشر نشان مي‏دهد هر زمان و هر جا كه بشر وجود داشته است ، نيايش و پرستش هم‏ وجود داشته است ، چيزي كه هست شكل كار و شخص معبود متفاوت شده است : از نظر شكل از رقصها و حركات دسته جمعي موزون همراه با يك سلسله اذكار و اوراد گرفته تا عالي‏ترين خضوعها و خشوعها و راقي‏ترين اذكار و ستايشها ، و از نظر معبود از سنگ و چوب گرفته تا ذات قيوم ازلي ابدي منزه از زمان و مكان . پيامبران پرستش را نياوردند و ابتكار نكردند ، بلكه نوع پرستش را يعني نوع آداب و اعمالي كه بايد پرستش به آن شكل صورت گيرد ، به بشر آموختند و ديگر اينكه از پرستش غير ذات يگانه ( شرك ) جلوگيري به عمل آوردند . از نظر مسلمات ديني و همچنين از نظر برخي علماي دين شناسي ، بشر ابتدا موحد و يگانه پرست بوده است و خداي واقعي خويش را مي‏پرستيده‏ است . پرستش بت يا ماه و يا ستاره و يا انسان از نوع انحرافهايي است‏ كه بعدا رخ داده است . يعني چنين نبوده كه بشر پرستش را از بت يا انسان يا مخلوقي ديگر آغاز كرده باشد و تدريجا با تكامل تمدن به پرستش‏ خداي يگانه رسيده باشد . حس پرستش كه احيانا از آن به حس ديني تعبير مي‏شود ، در عموم افراد بشر وجود دارد . قبلا از " اريك فروم " نقل‏ كرديم كه : " انسان ممكن است جانداران يا درختان يا بتهاي زرين يا سنگي يا خداي‏ نا ديدني يا مردي رباني يا پيشوايي شيطاني صفت را بپرستد ، مي‏تواند نياكان يا ملت يا طبقة يا حزب خود يا پول و كاميابي را بپرستد . . . او ممكن است از مجموعه‏ء معتقداتش به عنوان دين ، ممتاز از معتقدات غير ديني آگاه باشد و ممكن است بر عكس ، فكر كند كه هيچ ديني ندارد . مسأله‏ بر سر اين نيست كه دين دارد يا ندارد ، مسأله بر سر اين است كه كدام‏ دين را دارد " . " ويليام جيمز " بنابر نقل " اقبال " مي‏گويد : " انگيزه نيايش نتيجه‏ء ضروري اين امر است كه در عين اينكه در قوي‏ترين قسمت از خودهاي اختياري و عملي هر كس خودي از نوع اجتماعي است ، با وجود اين ، مصاحب كامل خويش را تنها در جهان‏ انديشه ( درون انديشي ) مي‏تواند پيدا كند . . . اغلب مردم ، خواه به‏ صورت پيوسته و خواه به صورت تصادفي در دل خويش به آن رجوع مي‏كنند . حقيرترين فرد بر روي زمين با اين توجه عالي ، خود را واقعي و با ارزش‏ احساس مي‏كند " .

 " ويليام جيمز " درباره‏ء عمومي بودن اين حس در همه‏ء افراد چنين‏ مي‏گويد : " احتمال دارد كه مردمان از لحاظ درجه‏ء تأثير پذيري از احساس يك‏ ناظر دروني در وجودشان با يكديگر اختلاف داشته باشند . براي بعضي از مردم‏ بيش از بعضي ديگر اين توجه ، اساسي ترين قسمت خودآگاهي را تشكيل مي‏دهد . آنان كه بيشتر چنين هستند محتملا ديني ترند ، ولي اطمينان دارم كه حتي‏ آن كسان هم كه مي‏گويند بكلي فاقد آنند خود را فريب مي‏دهند و حقيقتا تا حدي ديندارند ". قهرمانهاي افسانه‏اي ساختن از پهلوانان و يا دانشمندان و يا رجال ديني ، معلول حس تقديس بشر است كه مي‏خواهد موجودي قابل ستايش و تقديس داشته‏ باشد و او را عاشقانه و در حد ما فوق طبيعي ستايش نمايد . ستايشهاي‏ مبالغه آميز بشر امروز از قهرمانهاي حزبي يا ملي ، دم زدن از پرستش حزب‏ ، مرام ، مسلك ، پرچم ، آب و خاك ، و احساس ميل به فداكاري در راه‏ اينها همه معلول اين حس است . احساس نيايش ، احساس [ نياز ] غريزي‏ است به كمالي برتر كه در او نقصي نيست و جمالي كه در آن زشتي وجود ندارد . پرستش مخلوقات‏ به هر شكل ، نوعي انحراف اين حس از مسير اصلي است . انسان در حال پرستش ، از وجود محدود خويش مي‏خواهد پرواز كند و به‏ حقيقتي پيوند يابد كه در آنجا نقص و كاستي و فنا و محدوديت وجود ندارد و به قول " اينشتاين " دانشمند بزرگ عصر ما : " در اين حال فرد به كوچكي آمال و اهداف بشري پي مي‏برد و عظمت و جلالي را كه در ما وراي امور و پديده‏ها در طبيعت و افكار تظاهر مي‏نمايد ، حس مي‏كند " . " اقبال " مي‏گويد : " نيايش عمل حياتي و متعارفي است كه به وسيله‏ء آن جزيره‏ء كوچك‏ شخصيت ما وضع خود را در كل بزرگتري از حيات اكتشاف مي‏كند "  . عبادت و پرستش نشان دهنده‏ء يك " امكان " و يك " ميل " در انسان‏ است : امكان بيرون رفتن از مرز امور مادي ، و ميل به پيوستن به افق‏ بالاتر و وسيع‏تر . چنين ميلي و چنين عشقي از مختصات انسان است . اين‏ است كه پرستش و نيايش يكي ديگر از ابعاد معنوي روح انسان است . اما تفاوت انسان در كيفيت قرار گرفتن تحت تأثير جاذبه‏ها و انتخاب‏ يكي از آنها ، نکته ای است که ذیل توانایی های انسان مطرح می گردد.

تواناييهاي گوناگون انسان

قوه و نيرو نيازي به تعريف ندارد ، عاملي كه اثري از او ناشي مي‏شود به‏ نام قوه يا نيرو ناميده مي‏شود . هر موجودي از موجودات جهان ، منشأ يك‏ يا چند خاصيت و اثر هست ، لهذا در هر موجودي ، اعم از جماد و نبات و حيوان و انسان ، قوه و نيرو وجود دارد . قوه اگر با شعور و ادراك و خواست توأم باشد به نام " قدرت " و يا " توانايي " ناميده مي‏شود . يكي ديگر از تفاوتهاي حيوان و انسان با گياه و جماد اين است كه حيوان‏ و انسان بر خلاف جماد و گياه ، پاره‏اي از قوه‏هاي خويش را بر حسب ميل و شوق و يا ترس و به دنبال " خواست " ، اعمال مي‏كند . مثلا مغناطيس كه‏ نيروي كشش آهن دارد به طور خود به خود و به حكم نوعي جبر طبيعي ، آهن را به سوي خود مي‏كشد . مغناطيس نه از كار خويش آگاه است و نه ميل و شوق‏ يا ترس و بيمش اقتضا كرده است كه آهن را به سوي خود بكشد . همچنين‏ است آتش كه مي‏سوزاند و گياه كه از زمين مي‏رويد و درخت كه شكوفه مي‏كند و ميوه مي‏دهد . اما حيوان كه راه مي‏رود ، به راه رفتن خويش آگاه است و خواسته است‏ كه راه برود و اگر نمي‏خواست راه برود چنين نبود كه جبرا راه برود . اين‏ است كه گفته مي‏شود : " حيوان جنبنده‏ء با خواست است " . به عبارت‏ ديگر ، پاره‏اي از قوه‏هاي حيوان تابع خواست حيوان است و در فرمان خواست‏ حيوان است ، يعني اگر حيوان بخواهد ، آن قوه‏ها عمل مي‏كنند و اگر نخواهد ، عمل نمي‏كنند .

در انسان نيز پاره‏اي قوه‏ها و نيروها به همين شكل وجود دارد ، يعني تابع‏ خواست انسان است ، با اين تفاوت كه خواست حيوان ميل طبيعي و غريزي‏ حيوان است و حيوان در مقابل ميل خود قدرت و نيرويي ندارد . حيوان‏ همينكه ميلش به سويي تحريك شد ، خود به خود به آن سو كشيده مي‏شود . در حيوان قدرت مقاومت و ايستادگي در مقابل ميل دروني خود و همچنين قدرت‏ محاسبه و انديشه در ترجيح جانب ميلها و يا جانب امري كه بالفعل ميلي به‏ سوي او نيست بلكه صرفا دورانديشي اقتضا مي‏كند ، وجود ندارد . اما انسان چنين نيست . انسان قادر است و توانايي دارد كه در برابر ميلهاي دروني خود ايستادگي كند و فرمان آنها را اجرا نكند . اين توانايي‏ را انسان به حكم يك نيروي ديگر دارد كه از آن به " اراده " تعبير مي‏شود . اراده به نوبه‏ء خود تحت فرمان عقل است ، يعني عقل تشخيص مي‏دهد و اراده انجام مي‏دهد . يكي از آنچه گذشت روشن شد كه انسان از دو جهت ، يك سلسله تواناييها دارد كه ساير جاندارها ندارند : يكي از جهت اينكه در انسان يك سلسله ميلها و جاذبه‏هاي معنوي وجود دارد كه در ساير جاندارها وجود ندارد . اين جاذبه‏ها به انسان امكان مي‏دهد كه دايره‏ء فعاليتش را از حدود ماديات توسعه دهد و تا افق عالي معنويات‏ بكشاند ، ولي ساير جاندارها از زندان ماديات نمي‏توانند خارج شوند . ديگر از آن جهت كه به نيروي " عقل " و " اراده " مجهز است ، قادر است در مقابل ميلها مقاومت و ايستادگي نمايد و خود را از تحت تأثير نفوذ جبري آنها آزاد نمايد و بر همه‏ء ميلها " حكومت " كند . انسان‏ مي‏تواند همه‏ء ميلها را تحت فرمان عقل قرار دهد و براي آنها جيره بندي كند و به هيچ ميلي بيش از ميزان تعيين شده ندهد و به اين‏ وسيله آزادي " معنوي " كه با ارزش‏ترين نوع آزادي است كسب نمايد . اين توانايي بزرگ از مختصات انسان است و در هيچ حيواني وجود ندارد و همين است كه انسان را شايسته‏ء " تكليف " كرده است و همين است كه به‏ انسان حق " انتخاب " مي‏دهد و همين است كه انسان را به‏صورت يك موجود واقعا " آزاد " و " انتخابگر " و " صاحب اختيار " در مي‏آورد . ميلها و جاذبه‏ها نوعي پيوند و كشش است ميان انسان و يك كانون خارجي‏ كه انسان را به سوي خود مي‏كشاند . انسان به هر اندازه كه تسليم ميلها بشود ، خود را رها مي‏كند و به حالت لختي و سستي و زبوني در مي‏آيد و سرنوشتش در دست يك نيروي خارجي قرار مي‏گيرد كه او را به اين سو و آن‏ سو مي‏كشاند ، ولي نيروي عقل و اراده نيرويي دروني و مظهر شخصيت واقعي‏ انسان است . انسان آنجا كه به عقل و اراده متكي مي‏شود ، نيروهاي خويش را جمع و جور مي‏كند و نفوذهاي خارجي را قطع مي‏نمايد و خويشتن را " آزاد " مي‏سازد و به صورت " جزيره‏اي مستقل " در مي‏آيند . انسان به واسطه‏ء عقل و اراده‏ است كه " مالك خويشتن " مي‏شود و شخصيتش استحكام مي‏يابد . مالكيت نفس و تسلط بر خود و رهايي از نفوذ جاذبه‏ء ميلها هدف اصلي‏ تربيت اسلامي است . غايت و هدف چنين تربيتي " آزادي معنوي " است .

پایان درس دوم