چهار فصل خدا در آسمان/محمدحسین ایراندوست

بسمه تعالی

عنوان درس: انسان شناسی در اسلام

رشته علوم تربیتی- دانشگاه آزاد اسلامی واحدقم

تعداد واحد: 2 نظری

درس سوم: نقش مؤثر انسان در ساختن آينده‏ء خويش

(منبع: شهید مطهری، انسان در قرآن، انتشارات حکمت)

اقسام موجودات و تفاوت آنها با یکدیگر

موجودات جهان تقسيم مي‏شوند به جاندار و بيجان . موجودات بيجان هيچ‏ گونه نقشي در ساختن خويش ندارند . آب و آتش و سنگ و خاك بي‏جان‏اند و هيچ نقشي در تكوين و يا تكميل خويش ندارند ، بلكه صرفا تحت تأثير عوامل‏ خارجي تكوين مي‏يابند و تحت تأثير همان عوامل احيانا نوعي كمال كسب‏ مي‏كنند . از اين موجودات هيچ گونه تلاشي و فعاليتي در جهت ساختن يا پرداختن به خود مشاهده نمي‏شود . ولي [ از ] جانداران ، مانند گياه و حيوان و انسان ، يك سلسله تلاشها در جهت حفظ و صيانت خود از آفات و در جهت جذب مواد ديگر و در جهت توليد مثل مشاهده مي‏شود . در گياهان يك سلسله قواي طبيعي وجود دارد كه در ساختن آينده‏ء آنها مؤثر است . در گياه قوه يا قوه‏هايي است كه مواد را از زمين يا هوا جذب‏ مي‏كند ، قوه يا قوه‏هايي است كه از درون به وسيله‏ء مواد جذب شده او را رشد مي‏دهد و قوه يا قوه‏هايي است كه امكان توليد مثل را فراهم مي‏كند .

در حيوان همه‏ء اين قوه‏هاي طبيعي بعلاوه‏ء يك سلسله قوه‏هاي شعوري از قبيل‏ حس باصره ، سامعه ، لامسه و غيره و از قبيل ميلها - كه قبلا از آنها ياد شد - وجود دارد . حيوان به وسيله‏ء اين قوه‏ها از طرفي خويشتن را از گزند آفات حفظ مي‏كند و از طرفي موجبات رشد فردي و بقاي نوع خود را فراهم‏ مي‏كند . در انسان همه قواي طبيعي و قواي شعوري كه در گياه و حيوان هست وجود دارد بعلاوه‏ء يك سلسله ميلهاي اضافي - كه قبلا شرح داده شد - و بعلاوه‏ء نيروي خارق العاده‏ء عقل و اراده كه سرنوشت آينده‏ء او را با مقياس زيادي‏ به دست خودش مي‏دهد و خودش آينده‏ء خويش را انتخاب مي‏كند و مي‏سازد . از آنچه گفته شد روشن گشت كه برخي موجودات هيچ گونه نقشي در ساختن‏ آينده خويش ندارند ( جمادات ) . برخي ديگر نقشي در ساختن آينده‏ء خويش‏ دارند اما اين نقش نه آگاهانه است و نه آزادانه بلكه طبيعت ، نيروهاي‏ دروني آنها را به طور غير مستشعر و نا آگاهانه براي صيانت و بقاي آنها و ساختن آنها در آينده استخدام كرده است ( نباتات ) . برخي ديگر نقش‏ بيشتري دارند . اين نقش آگاهانه است هر چند آزادانه نيست ، يعني با نوعي آگاهي از خود و محيط خود تحت تأثير جاذبه‏ء يك سلسله ميلهاي شعوري‏ ، در راه صيانت خود براي آينده مي‏كوشند ( حيوانات ) . ولي انسان نقشي فعال‏تر و مؤثرتر و گسترده‏تر در ساختن آينده‏ء خويش دارد . نقش انسان ، هم آگاهانه است و هم آزادانه ، يعني انسان ، هم به خود و محيط خود آگاه است و هم آنكه با توجه به آينده ، به حكم نيروي عقل و اراده مي‏تواند آزادانه آينده‏ء خويش را به هر شكل كه خود بخواهد انتخاب‏ كند .

ضمنا دايره‏ء ايفاي نقش براي انسان نسبت به حيوان بسي وسيع‏تر و گسترده‏تر است . گستردگي دايره‏ء سازندگي انسان نسبت به آينده‏اش از سه و يژگي در انسان سر چشمه مي‏گيرد :

1-       وسعت دايره‏ء بينش و آگاهي . انسان با نيروي علم ، دايره‏ء بينش و آگاهي خويش را از ظواهر و سطح طبيعت عبور مي‏دهد و تا اعمال درون آن‏ گسترش مي‏دهد و قوانين طبيعت را مي‏شناسد . با شناختن قوانين طبيعت ، دست انسان براي ساختن طبيعت ، آنچنانكه با زندگي انسان سازگارتر باشد ، باز مي‏شود .

2-       وسعت دامنه‏ء خواستها که در مباحث اين بخش نيز تحت عنوان " موجود چند بعدي " به آنها اشاره شد

3-      استعداد خودساختگي ويژه‏اي كه در انسان است و هيچ موجود ديگر در اين جهت مانند او نيست . توضيح اينكه اگر چه برخي جاندارهاي ديگر نيز به مقياس كمي قابل " ساختن " هستند و مي‏توان با " عوامل خاص تربيتي " تغييراتي در آنها به‏ وجود آورد - آنچنانكه در جهان نباتات و حيوانات مشاهده مي‏شود – ولي:

 اولا هيچ يك از آنها به دست خودشان ساخته نمي‏شوند و اين انسان است كه آنها را مي‏سازد .

ثانيا تغيير پذيري آنها نسبت به انسان بسيار اندك است . انسان در ناحيه‏ء خصلتها و خويها يك موجود بالقوه است ، يعني در آغاز تولد فاقد خوي و خصلت است ، بر خلاف حيوانات كه هر كدام با يك سلسله‏ خصلتهاي ويژه متولد مي‏شوند . انسان چون فاقد هرگونه خوي و خصلتي است ، و از طرفي خوي پذير و خصلت پذير است ، به وسيله‏ء خصلتها و خويهايي كه‏ تدريجا پيدا مي‏كند يك سلسله " ابعاد ثانوي " علاوه بر ابعاد فطري براي‏ خويش مي‏سازد .

انسان يگانه موجودي است كه قانون خلقت ، قلم ترسيم چهره‏ء او را به‏ دست خودش داده است كه هر طور كه مي‏خواهد ترسيم كند ، يعني بر خلاف‏ اندامهاي جسماني‏اش كه كارش در مرحله‏ء رحم به پايان رسيده است و بر خلاف خصلتهاي روحي و اندامهاي رواني حيوانات كه آنها نيز در مرحله‏ء قبل‏ از توليد پايان گرفته است ، اندامهاي رواني انسان - كه از آنها به‏ خصلتها و خويها و ملكات اخلاقي تعبير مي‏شود - به مقياس بسيار وسيعي پس‏ از تولد ساخته مي‏شود . اين است كه هر موجودي ، حتي حيوان ، آن چيزي است كه او را ساخته‏اند ، ولي انسان آن چيزي است كه بخواهد باشد . و به همين جهت است كه هر نوع‏ از انواع حيوانات همان طور كه اندام جسماني همه‏ء افرادش شبيه يكديگر است ، اندامهاي رواني و خصلتهاي رواني افرادش نيز شبيه يكديگر است ، تمام افراد گربه يك نوع خصلت دارند و تمام افراد سگ يك نوع ديگر و تمام افراد مورچه يك نوع ديگر ، تفاوتي اگر باشد بسيار اندك است . ولي‏ تفاوت خصلتي و اخلاقي افراد انسان ، بي‏نهايت است . و اين است كه انسان‏ يگانه موجودي است كه خودش بايد "خويشتن" را انتخاب كند كه چه باشد . در آثار اسلامي رسيده است كه انسانها در قيامت بر طبق خصلتهاي اكتسابي‏ روحي ، نه اندام ظاهري جسماني ، محشور مي‏گردند ، يعني انسانها از نظر اخلاق اكتسابي با هر نوع جانداري كه به او شبيه‏تر باشد ، به شكل او و اندام او محشور مي‏گردند ، و تنها افرادي به شكل و صورت انساني محشور مي‏گردند كه اخلاق و خويهاي اكتسابي و ابعاد ثانوي روح آنها متناسب با شأن‏ و كمالات انساني باشد و به عبارت ديگر ، اخلاقشان اخلاق انساني باشد . انسان به حكم قدرت علمي ، بر طبيعت مسلط مي‏گردد و طبيعت را آنچنانكه‏ مي‏خواهد منطبق بر نيازهاي خويش مي‏سازد و به حكم نيروي خودسازي و خودساختگي ، خود را آنچنانكه مي‏خواهد مي‏سازد و به اين وسيله سرنوشت‏ آينده خويش را به دست مي‏گيرد . تمام تأسيسات تربيتي ، مكتبهاي اخلاقي و تعليمات ديني و مذهبي براي‏ راهنمايي انسان است كه آينده‏ء خودش را چگونه بسازد و چگونه شكل بدهد . راه راست آن راهي است كه انسان را به سوي آينده‏اي سعادت بخش مي‏رساند ، و راههاي كج و انحرافها آنهاست كه انسان را به سوي آينده‏اي تباه و شقاوت آلود مي‏كشاند . خداوند در قرآن كريم مي‏فرمايد : " ما راه را به انسان ( اين موجود آزاد خودساز ) نموديم تا او خود چه‏ بخواهد و چه انتخاب كند . ( از دو راه يكي را انتخاب خواهد كرد . ) يا راهي كه ما نموده‏ايم و سپاسگزار ما خواهد بود و يا راه ديگر كه راه‏ ناسپاسي است " .

 از بحثهاي گذشته دانستيم كه علم و ايمان هر كدام نقشي متفاوت در سازندگي آينده‏ء انسان دارند . نقش علم اين است كه راه ساختن را به‏ انسان ارائه مي‏دهد . علم انسان را توانا مي‏كند كه هرگونه " بخواهد " آينده را همان گونه بسازد . و اما نقش ايمان اين است كه انسان را به‏ سوي اينكه خود را و آينده را " چگونه " بسازد كه براي خويشتن و براي‏ جامعه بهتر باشد مي‏كشاند . ايمان مانع آن مي‏گردد كه انسان آينده را بر محور مادي و فردي بسازد . ايمان به خواست انسان جهت مي‏دهد ، آن را از انحصار ماديات خارج مي‏كند و معنويات را نيز جزء خواستها قرار مي‏دهد . علم مانند ابزاري در اختيار خواست انسان قرار مي‏گيرد و طبيعت را آنچنانكه انسان بخواهد و فرمان دهد مي‏سازد . اما اينكه طبيعت را چگونه‏ بسازد ، آيا از طبيعت مصنوعاتي بسازد به سود جامعه‏ء انساني و يا نيروهاي‏ مخرب براي مزيد توسعه طلبي افرادي مخصوص ، اين ديگر به اين ابزار كه‏ نامش علم است مربوط نيست ، اين بسته به اين است كه انسانهايي كه علم‏ در فرمان آنهاست چگونه انسانهايي بوده باشند . اما ايمان مانند قدرتي حاكم بر انسان عمل مي‏كند و خواست او را در اختيار مي‏گيرد و در مسير حق و اخلاق سوق مي‏دهد . ايمان انسان را مي‏سازد و انسان با نيروي علم ، جهان را . آنجا كه علم و ايمان توأم گردند ، هم‏ انسان سامان مي‏يابد و هم جهان .

ميدان آزادي و اراده‏ء انسان

بديهي است كه انسان در عين آزادي براي ساختن اندامهاي رواني خويش و تبديل محيط طبيعي به صورت مطلوب خود و ساختن آينده‏ء خويش آنچنانكه خود مي‏خواهد ، محدوديتهاي فراواني دارد و آزادي‏اش آزادي نسبي است ، يعني‏ آزادي در داخل يك دايره‏ء محدود است ، در داخل همين دايره‏ء محدود است‏ كه [ هم ] مي‏تواند آينده‏ء سعادت بخش براي خود انتخاب كند و هم آينده‏ء شقاوت آلود .

محدوديتهاي انسان از چند ناحيه است :

1-       وراثت

انسان با طبيعت انساني به دنيا مي‏آيد . از آن جهت كه پدر و مادرش‏ انسان بوده‏اند ، او هم قهرا و جبرا مانند يك فرد انسان به دنيا مي‏آيد . و از طرف ديگر ، پدر و مادرش انسان بوده‏اند ، او هم قهرا و جبرا مانند يك فرد انسان به دنيا مي‏آيد . و از طرف ديگر ، پدر و مادرش يك سلسله‏ صفات موروثي خود را در فرزندشان به يادگار مي‏گذارند كه اينها نيز قهرا و جبرا همراه اين افراد هست ، مانند رنگ پوست ، رنگ چشم ، خصوصيتهاي‏ جسمي كه احيانا از چند پشت به ارث مي‏رسد . انسان هيچ يك از اينها را براي خود " انتخاب " نكرده است بلكه جبرا وراثت اينها را به او داده‏ است .

2-      محيط طبيعي و جغرافيايي

محيط طبيعي و جغرافيايي انسان و منطقه‏اي كه در آن منطقه رشد و نما مي‏كند ، خواه ناخواه يك سلسله آثار قهري بر روي اندام و روحيه‏ء انسان‏ مي‏گذارد . منطقه‏هاي سردسير و منطقه‏هاي گرمسير و منطقه‏هاي معتدله هر كدام‏ نوعي روحيه و اخلاق را ايجاب مي‏كند ، همچنين منطقه‏ء كوهستاني يا منطقه‏ء صحرايي و غيره .

3-      محيط اجتماعي

محيط اجتماعي انسان عامل مهمي است در تكوين خصوصيات روحي و اخلاقي‏ انسان . زبان انسان ، آداب عرفي و اجتماعي ، دين و مذهب ، غالبا همان‏ چيزي است كه محيط اجتماعي بر انسان تحميل مي‏كند .

4-      تاريخ و عوامل زماني

انسان از نظر محيط اجتماعي تنها تحت تأثير زمان حال نيست ، زمان‏ گذشته و وقايع و حوادثي كه در گذشته رخ داده است نيز در ساختن او تأثير بسزايي دارد . به طور كلي ميان گذشته و آينده هر موجودي رابطه‏ء قطعي و مسلم بر قرار است . گذشته و آينده مانند دو نقطه‏ء جدا از يكديگر نيستند ، بلكه مانند دو قطعه از يك جريان مداوم‏اند . گذشته نطفه و هسته‏ء آينده‏ است .

طغيان انسان عليه محدوديتها

انسان در عين اينكه نمي‏تواند رابطه‏اش را با وراثت ، محيط طبيعي ، محيط اجتماعي و تاريخ و زمان بكلي قطع كند ، مي‏تواند تا حدود زيادي عليه‏ اين محدوديتها طغيان نموده ، خود را از قيد حكومت اين عوامل آزاد سازد . انسان به حكم نيروي عقل و علم از يك طرف ، و نيروي اراده و ايمان از طرف ديگر تغييراتي در اين عوامل ايجاد مي‏كند و آنها را با خواستهاي‏ عاملي براي محدود كردن آزادي انسان نام نبرديم . چرا ؟ آيا قضا و قدر الهي وجود ندارد و يا قضا و قدر عامل محدود كردن نيست ؟ قضا و قدر الهي‏ امري قطعي و مسلم است ، ولي عامل محدود كردن انسان نيست . قضاي الهي‏ عبارت است از حكم قطعي الهي درباره‏ء جريانات و حوادث ، و قدر الهي‏ عبارت است از اندازه گيري پديده‏ها و حوادث . از نظر علوم الهي مسلم است كه قضاي الهي به هيچ حادثه‏اي مستقيما و بلا واسطه تعلق نمي‏گيرد ، بلكه هر حادثه را تنها و تنها از راه علل و اسباب‏ خودش ايجاب مي‏كند . قضاي الهي ايجاب مي‏كند كه نظام جهان نظام اسباب و مسببات باشد . انسان هر اندازه آزادي از ناحيه‏ء عقل و اراده دارد و هر اندازه محدوديت كه از ناحيه‏ء عوامل موروثي و محيطي و تاريخي دارد ، به‏ حكم قضاي الهي و نظام قطعي سببي و مسببي جهان است

 بنابراين خود قضاي الهي يك عامل براي محدوديت انسان به شمار نمي‏رود . محدوديتي كه به حكم قضاي الهي نصيب انسان شده است همان محدوديت ناشي‏ از شرايط موروثي و شرايط محيطي و شرايط تاريخي است نه محدوديت ديگر ، همچنانكه آزادي اي هم كه نصيب انسان شده به حكم قضاي الهي است ولي به‏ اين صورت كه قضاي الهي ايجاب كرده انسان موجودي صاحب عقل و اراده باشد و در دايره‏ء محدود شرايط طبيعي و اجتماعي بتواند خود را به مقياس و سيعي‏ از قيد تسليم به آن شرايط آزاد سازد و سرنوشت و آينده‏ء خويش را در دست‏ گيرد .

پایان درس سوم